Tình yêu có từ nơi đâu; đi qua năm tháng đợi chờ…”, nghe ca khúc “Tình yêu bên dòng sông Quan họ” nồng nàn đằm thắm, lòng tôi thấy xao xuyến, bồi hồi nhớ về quê mẹ. Mẹ tôi ở huyện Hiệp Hoà (Bắc Giang) còn bố tôi ở Yên Phong (Bắc Ninh). Không biết tự bao giờ mà đi đâu tôi cũng dạt dào cảm xúc trước những dòng sông. Đó là ký ức tuổi thơ êm đềm đã nuôi dưỡng tâm hồn và chắp cánh cho tôi ước mơ khát vọng…

Nhớ về quê mẹ…

Quê ngoại tôi ở làng Vọng Giang, xã Mai Đình (Hiệp Hoà, Bắc Giang). Không biết tự bao giờ mà đi đâu tôi cũng dạt dào cảm xúc trước  những dòng sông. Đó là ký ức tuổi thơ êm đềm của một thời chăn trâu, cắt cỏ, tắm sông. Dòng sông trong xanh, mát lành đã nuôi dưỡng tâm hồn, gợi nhớ về người mẹ tần tảo sớm khuya. Làng Vọng Giang còn có tên gọi khác là Làng Soi (bên Soi) với khoảng 80 hộ, hơn 300 nhân khẩu. Trên con đò nhỏ, ken chật cứng người dân gồng gánh cuốc, liềm, phân đạm… qua sông sang thôn Vọng Nguyệt (Tam Giang, Yên Phong, Bắc Ninh) trồng khoai, trồng đỗ. Ông Chu Văn Xuyên, Trưởng thôn Vọng Giang cho biết: “Về địa giới hành chính, tuy chúng tôi ở bên Bắc Giang, nhưng đời sống văn hoá, phong tục tập quán cũng như sản xuất nông nghiệp thì chủ yếu dựa bên Vọng Nguyệt-nơi quê cha đất tổ”.

Xưa kia, con sông Cầu không rộng, người dân có thể dễ dàng qua sông. Câu chuyện ly kỳ truyền mãi đến ngày nay, rằng bà Như Nguyệt đánh quân xâm lược bị giặc giết trôi sông dạt vào mảnh đất mom sông mọc lên cây chuối. Hễ ai chặt được cây chuối thì nhựa sẽ phun ra thành bờ bãi… Và làng Vọng Nguyệt đã cử 4 gia đình thuộc 4 dòng họ lớn của làng: Họ Ngô, họ Nguyễn, họ Chu, họ Phạm… sang sông khai khẩn lập làng, xây ấp. Trai thì cày cuốc, gái thời chăm chỉ trồng dâu nuôi tằm, ươm tơ dệt vải.

Những buổi sớm tinh mơ, khi mọi nhà vẫn còn im ắng thì ngoài bờ sông vọng về lanh canh gõ mạn thuyền đánh cá, xen lẫn tiếng lạt xạt của vài ba người cào hến, bắt ngêu văng vẳng câu hát lời ru của mẹ “ầu ơi, thương nhớ…”. Cả thôn Vọng Giang bây giờ có hơn 10 hộ gia đình chuyên làm nghề cào hến, quăng chài bắt cá. Cuộc sống bình dị của họ trôi lặng lẽ theo dòng sông quê. Họ gửi gắm niềm hy vọng thế hệ tương lai ở bên bờ Vọng Cả (Vọng Nguyệt) nỗi nhớ.  Ông Chu Bá Hiếu, 65 tuổi, cán bộ quân đội về hưu tâm niệm: “Sông Cầu nước chảy… chia đôi, nhưng trong sâu thẳm chúng tôi vẫn luôn hướng về cội nguồn. Từ nguồn nước sông Cầu thuỷ chung, son sắt ấy mà biết bao nhiêu thế hệ trẻ bên này đều được chắp cánh ước mơ từ mái trường bên kia…”. Mỗi năm thôn Vọng Giang có hơn 100 em học sinh từ hệ Mầm non đến THPT sang các ngôi trường ở Yên Phong học tập. Hiện nay, Vọng Giang có 1 giáo sư, 4 tiến sỹ, 3 thạc sỹ và hơn 30 cử nhân. Ông Đỗ Đăng Cương, Bí thư Đảng uỷ xã Tam Giang cho biết: “Trong những năm qua, Đảng uỷ xã đã chỉ đạo và phối hợp các trường từ Mầm non đến THCS, luôn tạo điều kiện về cơ sở vật chất cho người dân thôn Vọng Giang sang học tập và phát triển kinh tế, nhằm thắt chặt mối quan hệ giữa đôi bờ sông nước”.

Lấp lánh ánh sao xanh

Con sông Cầu uốn lượn, như một dải lụa mềm như ánh trăng non, nên người xưa đã gọi nó với mỹ từ Như Nguyệt hay Nguyệt Đức (đẹp như ánh trăng mơ màng). Xuôi dòng từ bến đò Vọng Giang hơn 10 cây số, chúng tôi về ngôi làng nổi Nguyệt Đức (Vân Hà, Việt Yên, Bắc Giang) bên bờ Vạn Phúc, phường Vạn An (T.P Bắc Ninh). Cả thôn chẳng gia đình nào có đất ở, cuộc sống của họ chỉ dựa vào dòng sông mà chở thuyền theo dòng nước đi khắp nơi. Ngày cuối năm, hàng trăm con thuyền lớn nhỏ tập kết bồng bềnh, vấp víu vào nhau đoàn tụ. Họ quây quần bên nhau với chén rượu làng Vân say nồng như để mừng vui cho một năm mới phát tài, phát lộc và cầu mong cho mưa thuận gió hoà, xuôi chèo mát mái. Nguyệt Đức có 160 hộ, 95% hộ có tàu thuyền lớn nhỏ (khoảng 120 chiếc) chuyên nhận chở hàng chất đốt, vật liệu xây dựng cho các đại lý dọc theo các bãi sông từ Bắc Ninh, Bắc Giang đến Hải Phòng, Quảng Ninh… đem lại nguồn thu nhập từ 120-150 triệu đồng/hộ/năm. Tiếng sóng vỗ oàm oạm, đẩy đưa chiếc thuyền te dẫn chúng tôi ghé thăm cộng đồng cư dân vạn chài. Mưa rơi lớt phớt, mấy đứa nhỏ xúm xít bên bếp lửa hồng sưởi ấm. Duy chỉ có ông Đối già ở đằng xa còn thả lưới, giăng câu. Hơn 60 năm, là ngần ấy thời gian ông bền bỉ giữ nghề đánh cá mà cha ông để lại. Và cũng chẳng ai dám nghĩ rằng, chính nhờ “con tôm, con tép” ấy mà ông đã dựng vợ gả chồng, mua tàu vận tải cho 2 người con làm ăn phát triển. Không phải ngẫu nhiên mà cư dân Nguyệt Đức lại sinh sống lâu đời bên bờ Vạn Phúc. Đó là lịch sử của cảng gốm Thổ Hà xưa kia để lại. Hiện tại cũng như quá khứ, chính quyền xã Vạn An luôn tạo điều kiện cho người cư trú, bảo đảm nhu cầu sinh hoạt và học tập ngay trên địa bàn. Ông Nguyễn Văn Hải, thôn Nguyệt Đức cho biết: “Khúc sông sâu khi vơi, khi đầy, nhưng nguồn  tài nguyên trong nó  thì ngày càng cạn đi. Mỗi gia đình ai nấy đều nghĩ cần phải chăm lo “sự nghiệp trồng người”, nên 100% các cháu được đi học tại xã Vạn An”. Nhờ đó mà mỗi năm Nguyệt Đức có 5-10 em đỗ vào các trường Đại học-Cao đẳng, thực hiện ước mơ và khát vọng đổi thay số phận và cuộc đời sông nước bấp bênh.

Dọc theo dòng sông Cầu hiền hoà và thơ mộng, ngày qua ngày những con đò thầm lặng chở hàng nghìn thế hệ trẻ Bắc Giang sang Bắc Ninh học tập, lao động chắp cánh cho những ước mơ, hoài bão… Để rồi từ đây, họ sẽ vươn xa khắp mọi miền đất nước.

Văn Phong

Báo Bắc Ninh- BacNinh NewsPaper.